etnografia Księstwa Łowickiego
Spośród kilkunastu tysięcy obiektów w zbiorach Muzeum w Łowiczu ponad połowę stanowią eksponaty etnograficzne z terenu Księstwa Łowickiego.Najstarsza część tej kolekcji pochodzi ze zbiorów Anieli Chmielińskiej, wielkiej miłośniczki i badaczki regionu.
Wystawa etnograficzna, zajmująca drugie piętro muzeum, prezentuje wszystkie aspekty kultury ludowej grupy etnicznej zwanej Księżakami Łowickimi. Znajdują się tu modele i fotogramy dotyczące budownictwa, narzędzia rolnicze, wyroby rzemiosła, niezwykle bogata kolekcja strojów ludowych, elementy dekoracyjne izb księżackich (np. wycinanki, pająki), przedmioty związane z kulturą duchową i obrzędowością.
W pierwszej z sal zaprezentowano architekturę regionu. Modele budynków mieszkalnych i gospodarczych przedstawiają: chałupę z końca XVIII w., XIX-wieczną stodołę na sochach oraz zagrodę zamkniętą, tzw. okólnik, bardzo często spotykaną na tych terenach od końca wieku XIX. Jest tu także model wiatraka typu koźlak z końca XVIII w. Ekspozycję uzupełniają obrazy o tematyce regionalnej oraz archiwalne fotografie ukazujące zabudowę wiejską i detale architektoniczne.
W kolejnym pomieszczeniu zaprezentowano eksponaty związane z przygotowywaniem pokarmów przez gospodynie wiejskie. Zgromadzone przedmioty obrazują samowystarczalność gospodarczą tradycyjnej wsi polskiej. Wśród pokazanych rzeczy znajdują się m. in. żarna, stępy, młynki, naczynia żelazne i plecione, kierzynki do robienia masła i praska do sera.
Tematyce rolnictwa i rzemiosła ludowego poświęcono kolejne sale. Zgromadzono w nich narzędzia rolnicze stosowane do uprawy ziemi i zbierania płodów rolnych np. radła, pługi, brony (m. in. XIX-wieczną bronę laskową), motyki, kopaczki, cepy, sierpy i kosy.
Znalazły się tu także narzędzia używane przez wiejskich rzemieślników: cieśli, stolarzy, kowali, bednarzy, plecionkarzy i garncarzy, a także niektóre ich wyroby. Jednym z najbardziej prężnych ośrodków garncarskich na Mazowszu był niegdyś Bolimów. Na początku XX w. działało tam ponad 20 warsztatów. Muzeum posiada w swoich zbiorach pokaźną kolekcję naczyń produkowanych w rodzimych warsztatach Konopczyńskich czy Smelów, a także pochodzących z innych ośrodków ceramicznych m.in. kaszubskich, pokuckich czy białostockich.
Symbolem kultury Księżaków Łowickich pozostaje pasiasty strój ludowy, do dziś noszony przez kobiety i mężczyzn podczas znaczących uroczystości kościelnych. Trzy obszerne sale poświęcono technice powstawania tkanin i tematyce ubioru. Na wstępie pokazano etapowo produkcję samodziałowych tkanin dekoracyjnych i ubraniowych, wełnianych i lniano - wełnianych. Na ekspozycji można obejrzeć urządzenia do przygotowywania przędzy: cierlice, szczotki do wyczesywania lnu, kołowrotki do przędzenia lnu i wełny, motaki i wijadła oraz warsztaty tkackie. W gablotach wyeksponowano nospy - XIX-wieczne, kraciaste tkaniny samodziałowe używane do przykrywania łóżek.
W bogatej formie zobrazowano rozwój i przemiany łowickiego stroju ludowego, począwszy od najstarszych strojów z lat 1820 - 1840 wykonanych z jednobarwnych samodziałów, po znane nam współcześnie, olśniewające bogactwem kolorystyki i zdobień pasiaki.
Oprócz ubiorów, na ekspozycji zaprezentowano także przedmioty związane z wierzeniami ludowymi i obrzędami weselnymi (m. in. kołatki wielkanocne, sikawki, wieńce panny młodej).
Nieodłącznym elementem dekoracyjnym każdej księżackiej izby od II poł XIX w. były wycinanki, których wykonywaniem zajmowały się kobiety. Zbiory wycinanek, będące w posiadaniu Muzeum w Łowiczu liczą sobie około 2 tys. sztuk. Obok wycinanek (tradycyjnych kodr, gwiozd i tasiemek) na ekspozycji można podziwiać również inne, ciekawe formy łowickiej plastyki dekoracyjnej: pająki, bukiety papierowe i wełniane, wydmuszki zdobione papierem.
W jednej z sal zrekonstruowano wnętrze izby świątecznej, znajdującej się w każdej niemal chałupie księżackiej z przełomu XIX i XX w. Odtworzono tradycyjny układ sprzętów i dekoracji, których ilość i jakość świadczyły o zamożności gospodarza.
Ekspozycja prezentuje ponadto inne elementy wyposażenia wnętrz, takie jak ozdobne kredensy (wśród nich wykonane przez słynnego Franciszka Golisa z Łaźnik, wyróżniające się bogatą dekoracją rzeźbiarską), malowane skrzynie, krzesła. Obok nich podziwiać można obrazy o tematyce religijnej, w tym popularne od połowy XIX w. collages.
W ostatniej sali zgromadzono kapliczki przydrożne, rzeźby artystów nieprofesjonalnych oraz obrazy olejne na papierze, z których najcenniejsze, XIX-wieczne, pochodzą ze zbiorów PTK.
Dział etnograficzny posiada stałą ekspozycję plenerową przy Muzeum, którą tworzą: biała chałupa z 2 poł. XVIII w. wraz z budynkami gospodarczymi (obora, lamus) i zagroda zamknięta, tzw. okólnik, z poł. XIX w. Ekspozycji uzupełniona jest o sprzęty i narzędzia rolnicze oraz pojazdy używane w gospodarstwie wiejskim.